Bastøy: menswaardigheid voorop, hoop voor de toekomst?

Ik houd van symposia. Naast de reguliere colleges is het af en toe een verademing om gewoon in een stoel te kunnen zitten en zonder aantekeningen te hoeven maken te luisteren naar hetgeen de spreker in kwestie vertelt. Daarnaast is het altijd leuk om te zien wat voor publiek er op dit soort ‘evenementen’ afkomt. Van maatpak tot trainingsbroek, van stropdas tot wollen sokken en van torenhoge hakken tot ordinaire flipflops, ik heb het allemaal al eens voorbij zien komen. Verder is de gratis koffie en thee natuurlijk mooi meegenomen. Met een beetje geluk zit er ook een koekje bij.

Voor vandaag stond er een symposium over de toekomst van de gevangenis op het programma. Na een lange dag vol colleges zat ik enigszins geradbraakt in de zaal die onder de UvT-gangers beter bekend staat als de ‘Black Box’. De zaal zat vol, de sprekers waren er klaar voor en het licht werd gedimd voor een extra intiem sfeertje. Allereerst werd ingegaan op de geschiedenis van de gevangenis. In de donkere 12e en 13e eeuw werden misdadigers en ander gespuis nog niet in donkere kerkers gestopt, maar werden ze verbannen naar verre oorden en waren dood- en lijfstraffen de reguliere maatregelen die werden toegepast bij het begaan van delicten. Toen men in de 16e eeuw het licht zag, ontstond het tuchthuis. Het idee kwam van Dirck Volckertszoon Coornhert (1522-1590). In zijn pamflet ‘Boeventucht’ bepleitte hij dat alleen dwangarbeid (door bijv. inzet bij publieke werken) een voldoende afschrikkende werking had en daarmee effectief het aantal criminelen, landlopers en ander boeventuig kon terugdringen. Dood- en lijfstraffen zouden niet het gewenste effect hebben en waren bovendien inhumaan (al was Coornherts opzet meer gericht op een bijdrage aan de maatschappij). Door middel van dwangarbeid die men in de tuchthuizen moest verrichten (het spinhuis voor de vrouwen, het rasphuis voor de mannen) zou men niet alleen van ‘maatschappelijk nut’ zijn, maar zou bovendien iets worden gedaan aan de ‘ledigheid’ (luiheid) van de getuchtigde. Deze werd als het ware ‘heropgevoed’ door hard werken en prediken. Een schrijnend voorbeeld van het tuchthuis is de zaak van  Petronella Biertempel in 1744. Zij werd het slachtoffer van incest met haar vader. Hoewel deze zoveel mogelijk de schuld op zich nam, vond de rechtbank dat Petronella meer had moeten doen om deze incest te voorkomen. De vader werd ter dood veroordeeld, voor zijn dochter luidde het vonnis vijftig jaar tuchthuis, gevolgd door een verbanning. Petronella was op het moment van veroordeling 28 jaar. Bij het idee dat dat arme vrouwtje op 78-jarige leeftijd nog haar geboortestreek zou moeten verlaten, mits ze nog in leven was natuurlijk, vond ik hartverscheurend.

Hoewel het tuchthuis in eerste instantie bedoeld was voor de lichtere delicten, kwamen in de loop der tijd steeds meer plegers van zwaardere delicten in het tuchthuis terecht. Tegen betaling konden omwoners zelfs naar de inwoners van het tuchthuis komen kijken en bespotten.

Langzamerhand werd het tuchthuis vervangen door een gevangenisstraf in de zin van eenzame opsluiting. Dit systeem ontstond aan de hand van de ideeën van Cesare Beccaria, Italiaanse filosoof en politicus (1738-1794). Door eenzame opsluiting kon de gevangene goed nadenken over zijn daden en uiteindelijk tot inkeer komen, zo was het idee. Beccaria vormde hiermee de basis voor het huidige gevangenissysteem.

Dit legt meteen de link naar het heden, waar we een wel heel opvallend gevangenissysteem tegenkomen: de Bastøy-gevangenis. Het is geen traditionele gevangenis met hekken, tralies en boeven in gevangenispakjes, maar een eiland dat tevens geldt als natuurgebied, gelegen in het Oslofjord van Noorwegen. De gevangenen bepalen zelf hun ritme, hun bezigheden en de manier waarop ze hun kamer inrichten. Ze zitten met kleine groepen in verschillende huizen en er zijn allerlei voorzieningen aanwezig, zoals televisie en radio. Internet en mobieltjes zijn daarentegen verboden. De gevangenen zorgen zoveel mogelijk voor de inkomsten van het eiland. Het is daarmee voor de overheid 50% goedkoper dan een reguliere gevangenis. Zo is er een timmerwerkplaats, kan er worden gevist, zijn er verschillende soorten vee aanwezig, is er een wasserij en zelfs een bibliotheek. Het opvallende is dat de gevangenen hier onderling nauwelijks agressie vertonen. Door de manier waarop de bewakers de gevangenen benaderen en de rust die op het eiland heerst, wordt de nadruk gelegd op de menselijke waardigheid. Ontsnappingspogingen worden niet tot nauwelijks ondernomen, aangezien daarop verwijdering van het eiland staat en de gevangene weer zijn intrek kan nemen in een gesloten gevangenis. Dat risico wordt door de gevangenen als te hoog gezien.

Na deze lezing door documentairemaker Michel Kapteijns kwamen er vanuit het publiek een hoop vragen. Wordt de dader zo wel echt gestraft? Hoe moet het slachtoffer zich wel niet voelen als de dader op zo’n ‘luxe oord’ terechtkomt? Is er niet een te groot risico op ontsnappingsgevaar? Ik moet zeggen dat ik in het begin ook het idee had dat de gevangenen er te makkelijk vanaf kwamen. Na het zien van de documentaire ben ik daar echter op teruggekomen. Hoe mooi het eiland er ook uitziet en hoe veel de gevangenen ook kunnen doen in vergelijking met een gesloten gevangenis, het blijft een gevangenis. Ik kijk dan bijvoorbeeld naar mezelf. Ik heb een appartement dat ik helemaal naar mijn smaak heb ingericht en waar ik me prima thuis voel en beschik daarbij over een groot dakterras. Zou ik hier echter een week moeten blijven en niet de straat op kunnen, dan zou ik tegen de muren aanlopen. Door middel van het Balsøy-systeem krijgen de gevangenen dus wel degelijk hun straf, maar ze kunnen (over het algemeen) wel makkelijker terugkeren en zich aanpassen in en aan de maatschappij. En dat vind ik dan wel weer een geruststellende gedachte.

Voor de documentaire: http://www.documentairenet.nl/review/holland-doc-bast%C3%B8y/ Hieronder een korte samenvatting:

7 thoughts on “Bastøy: menswaardigheid voorop, hoop voor de toekomst?

  1. Ben je weleens in Veenhuizen geweest? Op een bepaalde manier wel vergelijkbaar met deze gevangenis denk ik. Moet de documentaire nog kijken (dank voor de link!), dus misschien heb ik het wel helemaal mis.
    Het boek ‘Het pauperparadijs’ van Suzanna Jansen (dat speelt in Veenhuizen en de gestichten daar) kon ik ook bijna niet wegleggen tijdens het lezen. Aanrader!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s