Het vreemdelingenrecht; recht op een nieuwe start

Dit artikel is verschenen in de SecJure van mei 2012, pag. 41-43. Voor de originele versie, klik hier.

Stel je voor: je woont in een land waar je dagelijks moet waken voor je leven. Elke dag kan je hutje van bamboebladeren of huisje van klei in brand worden gestoken, elke dag kunnen vijandige volkeren je vrouw verkrachten en je kinderen meenemen. Elke dag weer die angst. Wat te doen? Je besluit te vluchten naar Nederland, het land van welvaart, klompen en kaas, waar de mensen leven in vrede en ongetwijfeld een helpende hand willen bieden aan hen die het minder goed getroffen hebben dan zijzelf. Het weer is er niet al te best, maar dat neem je voor lief. Dat droge roggebrood, die eindeloze verschillende soorten stamppot en dat merkwaardige goedje dat drop heet wil je best leren eten. Ook die verdraaid lastige taal zal je je proberen eigen te maken. Een nieuw begin zonder angst, een nieuwe start van een beter leven. Toch?

Door een collega werd ik ooit eens vergeleken met een ‘groene’ SP-stemmer die op een rubberen Greenpeace-boot achter walvisvaarders aanging en zeehondjes wilde redden. Nu stem ik D’66 en heb ik het niet zo op rubberen bootjes, maar zijn punt ging dan ook meer over het feit dat ik blijkbaar een zwak heb voor minderheden of voor mensen die het minder goed getroffen hebben dan ik. En daar had hij gelijk in. Deze editie was dan ook de uitgelezen kans om uw aandacht te vestigen op een erg belangrijk onderwerp dat naar mijn weten nog niet eerder in de SecJure is behandeld: het vreemdelingenrecht, meer specifiek hoe wij dat in Nederland hebben geregeld.

Net als bij veel andere rechtsgebieden spelen bij het vreemdelingenrecht zaken als moraliteit, inlevingsvermogen en billijkheid een belangrijke rol. Welke ‘vreemdelingen’ mogen wel en niet blijven? Hoe wordt bepaald of het veilig is om illegalen weer terug te sturen? En: wanneer is Nederland vol? Dergelijke vragen leveren eindeloze discussies op en zijn zeker niet makkelijk te beantwoorden. Waar ik echter ook erg benieuwd naar ben, is naar die vreemdelingen in detentiecentra. Wat doen die mensen daar? Waarom zitten ze daar? Hoe lang zitten ze daar? Zijn er geen andere alternatieven naast opsluiting? Deze vragen zal ik daarom hieronder dan ook proberen te beantwoorden.

Ken ik jou?

In de wet wordt onder vreemdeling verstaan: ‘iemand die niet de Nederlandse nationaliteit bezit of een nationaliteit bezit die daarmee gelijk gesteld wordt’.[1] Bij het vreemdelingenrecht gaat het om alle regels die betrekking hebben op de toelating, het verblijf en de verwijdering van vreemdelingen. Het vreemdelingenrecht kent twee componenten: het asielrecht, waarbij het gaat om een situatie waarin iemand vanwege bijvoorbeeld veiligheidsredenen niet naar zijn of haar land kan terugkeren en het reguliere vreemdelingenrecht, waaronder alle gevallen vallen die niet tot het asielrecht behoren.

Belangrijke regels over het vreemdelingenrecht zijn kortweg neergelegd in de Vreemdelingenwet 2000, het Vreemdelingenbesluit, het Voorschrift Vreemdelingen en het Vreemdelingencirculaire. Het vreemdelingenrecht valt onder het bestuursrecht, ook de Algemene Wet Bestuursrecht is dus van toepassing. Ook op internationaal niveau zijn er talloze verdragen, richtlijnen en besluiten.

Terug? No way!

Vreemdelingen die van de overheid terug moeten naar hun eigen land maar dit niet willen, komen terecht in detentiecentra waar ze wachten op hun uitzetting.  Anno 2011 zaten er ruim 6.700 vreemdelingen vast. Op de site van de Dienst Justitiële Inrichtingen is terug te vinden dat het hier zou gaan om ‘vreemdelingen waarbij uitzetting op korte termijn nog niet mogelijk is’.[2] Maar wat wordt er verstaan onder die korte termijn? En hoe lang zitten die vreemdelingen dan vast?

Nederland gaat er prat op dat ze overal ter wereld opkomt voor de mensenrechten en we hebben in Europa natuurlijk al het imago van het braafste jongetje van de klas. Vaak weten we niet hoe snel we met ons vingertje moet zwaaien. Echter ligt Nederland al jarenlang onder vuur van Amnesty International, de Verenigde Naties en de Raad van Europa.[3][4][5] Vreemdelingen zouden hier in Nederland namelijk veel te lang opgesloten zitten. Dit blijkt onder meer uit de uitzending van Zembla van 20 januari 2012.[6] Onderwerp van gesprek is ‘De gevangenen van gebouw 4’, een gebouw in het detentiecentrum in Rotterdam waar 292 vreemdelingen zitten opgesloten. De omstandigheden zouden hier onder de maat zijn en daarnaast zouden de vreemdelingen in kwestie veel te lang opgesloten worden, soms wel ruim een jaar lang.

In de uitzending worden door Bart van der Linden, inspecteur van de Inspectie voor de Sanctietoepassing[7], verschillende factoren genoemd die onder die slechte omstandigheden vallen. Allereerst is er de slechte luchtreiniging, waardoor gevangenen moeilijk kunnen ademhalen en last krijgen van onder andere huiduitslag. Daarnaast zijn er weinig activiteiten voor de vreemdelingen georganiseerd, waardoor ze het grootste deel van de dag wat rondhangen en niets om handen hebben. Om even een beeld te geven; in een regulier huis van bewaring worden er door de gevangenen per week  43 uur aan activiteiten besteed. Deze uren bestaan onder andere uit onderwijs en arbeid. In het vreemdelingendetentiecentrum ligt dit aantal uren op 18, aanzienlijk minder dus en naar mijn idee een zeer kwalijke zaak.

Kritiek op vreemdelingenbewaring

Op de vreemdelingenbewaring in Nederland komt van allerlei kanten veel commentaar. Zo zou het niet functioneren als ultimum remedium (waar het eigenlijk wel voor bedoeld is), maar vrijwel standaard worden toegepast. Daarnaast duurt – zoals al eerder genoemd – de vreemdelingenbewaring onnodig lang. Ik vroeg me af hoe dit geregeld is in andere landen en keek hierbij naar Duitsland en België. Uit cijfers[8] blijkt dat vreemdelingen in Duitsland gemiddeld 42 dagen vastzitten, in België ligt dat aantal op 23 dagen. In Nederland daarentegen zit een vreemdeling gemiddeld 97 dagen opgesloten, een aanmerkelijk verschil dus…

Naast het niet dienen als laatste redmiddel en de duur wordt de vreemdelingenbewaring ook onnodig herhaald, is het niet effectief, schrikt het mensen niet af, behandelt het mensen onterecht als crimineel en is om al deze redenen dus moreel onhoudbaar.[9]

‘Mensen zitten veel langer vast dan noodzakelijk is. Ze zitten bovendien opgesloten in een systeem dat niet is bedoeld voor hen, maar voor mensen die een strafbaar feit hebben begaan. Deze mensen zijn geen criminelen en zouden dus niet op deze moment behandeld moeten worden,’ zo laat Anton van Kalmthout, oud hoogleraar Vreemdelingenrecht, in een interview van Zembla weten. Zoals Kaba, een asielzoeker die ook aan het woord komt zo mooi weet te benadrukken: ‘We zijn geen boeven, we zijn geen dieven, we willen gewoon meedoen’.

Zoeken naar oplossingen

In andere landen worden er naast detentie ook andere middelen gebruikt. Een aantal interessante opties staan in het rapport ‘Alternatieven voor de vreemdelingenbewaring[10], waarin wordt gekeken welk beleid en welke praktijk vanuit het perspectief van mensenrechten en menselijke waardigheid noodzakelijk en haalbaar is om te voorkomen dat asielzoekers en ongedocumenteerde migranten in Nederland onnodig in vreemdelingenbewaring terecht komen. Allereerst is er de mogelijkheid van invrijheidstelling met oplegging van bepaalde voorwaarden zoals een fysieke meldplicht, de verplichting een verblijfplaats te laten registreren, de afgifte van een paspoort of ander identiteitsbewijs of aanwezigheid op afspraken. Ook particuliere garantstelling in de vorm van het tijdelijk verblijf op een betrouwbaar adres wordt genoemd. Daarnaast kan er gebruik worden gemaakt van borgprogramma’s, zoals het Toronto Bail Program[11] in Canada, dat daar met succes wordt toegepast. Vreemdelingen worden hier intensief begeleid bij de immigratieprocedure en toegang tot gezondheidszorg en huisvesting. Ook kan er worden gekozen voor het zogenaamde case management, dat veelvuldig wordt toegepast in Australië en Zweden. Het succes van het case management, dat net als het Toronto Bail Program voorziet in intensieve begeleiding van de vreemdelingen, is te danken aan twee factoren: enerzijds door een beroep te doen op het verantwoordelijkheidsgevoel van de immigrant en anderzijds door de één-op-één begeleiding door een onafhankelijk persoon bij de betreffende procedures.

Dat vreemdelingen in Nederland soms zoveel maanden vastzitten, heeft een reden. Een behoorlijk percentage vreemdelingen, zo’n zestig procent, kan namelijk helemaal niet uitgezet worden. Dit kan zijn vanwege zwaarwegende persoonlijke redenen, omdat familie terugkomst tegenwerkt of omdat de regering van het betreffende land de juiste papieren niet wil verlenen. In Australië wordt er in dergelijke gevallen gewerkt met een zogenaamde overbruggingsstatus, waarbij de vreemdeling worden aangemerkt al ‘onuitzetbaar’. De vreemdeling krijgt dan een visum, waarmee hij toegang kan krijgen tot sociale diensten en kan gaan werken om zo de tijd te overbruggen tot hij uiteindelijk toch weer terugkan naar zijn eigen land.

Wat ik nog even wil benadrukken, is dat de bovenstaande opties dienen als alternatieven naast de vreemdelingenbewaring, omdat er in sommige gevallen geen andere mogelijkheid is dan de vreemdeling in kwestie op te sluiten. Echter is er dan wel een keuze en kan detentie als laatste redmiddel worden ingezet en niet als vrijwel enige middel zoals dat nu in Nederland het geval is.

Terecht commentaar?

Is de verontwaardiging rondom ons vreemdelingenbeleid nu terecht? Staatssecretaris Teeven van Justitie en minister Leers van Immigratie en Asiel vinden van niet: ‘Indien de vreemdeling besluit om actief aan het vertrek mee te werken, kan het vertrek bijzonder snel gerealiseerd worden, en kan de detentieduur kort blijven. De vreemdeling heeft daarmee zelf in de hand in hoeverre er zicht is op een einde aan zijn of haar detentie’.[12] Dat is echter een opvallende uitspraak, vooral gezien hetgeen hier al eerder geconstateerd is, namelijk dat zo’n zestig procent gewoonweg niet uitgezet kan worden.

Opstand in het detentiecentrum

In september 2011 kwamen de vreemdelingen in het detentiecentrum van Rotterdam op tegen het slechte beleid. Ruim veertig actievoerders weigerden op een vrijdagmiddag na het dagprogramma in de recreatieruimte naar hun cel terug te gaan en daar werd met de wapenstok een eind aan gemaakt. Het ging om een vreedzaam en geweldloos protest, maar toch belandden een groep vreemdelingen in de isoleercel. ‘Het lijkt onderhand wel de standaardprocedure voor zit- en hongerstakingen,’ klaagde asieladvocaat Frans-Willem Verbaar, net als meer van zijn collega’s.[13]

Dergelijke omstandigheden stroken met het EVRM. In artikel 5.4 van het Vreemdelingenbesluit is neergelegd dat een vreemdeling niet verder mag worden beperkt in de uitoefening van zijn grondrechten dan wordt gevorderd door het doel van de maatregel en de handhaving van de orde en veiligheid op de plaats van tenuitvoerlegging. Ook is in dit verband artikel 3 EVRM belangrijk, waarin het verbod op marteling is neergelegd. Volgens het arrest Kalashnikov/Russia[14] valt hier ook vrijheidsontneming onder. Wel moet aan de hand van de omstandigheden van het geval worden beoordeeld of een situatie onder art. 3 EVRM valt.[15] In geval van vreedzame protesten lijkt me niet dat de isoleercel een geschikte oplossing is. Het is aangetoond dat de isoleercel schadelijk is voor de gezondheid en onder andere psychoses kan veroorzaken bij langere opsluiting.

Kort geding

Gezien alle informatie hierboven, lijkt het me duidelijk dat er iets aan het vreemdelingendetentiesysteem moet veranderen. Of de genoemde opties naast het vreemdelingenrecht goede alternatieven zijn, zal onderzocht moeten worden, maar het is absoluut het proberen waard. Op het moment loopt er een kort geding tegen de Staat der Nederlanden, aangespannen door de Vereniging van Asieladvocaten en Juristen Nederland. De eis? Gebouw 4 van het detentiecentrum Rotterdam sluiten tot dat de situatie daar is verbeterd. De uitkomst hiervan moeten we nog even afwachten. Hopelijk leidt het kortgeding niet alleen tot een verbetering van de leefomstandigheden in het detentiecentrum, maar krijgen de vreemdelingen de aandacht die ze verdienen. Ondertussen wachten veel vreemdelingen op een verlossing uit hun situatie, waaronder de bewoners van Gebouw 4.


[1] http://www.judex.nl
[2] http://www.dji.nl/Onderwerpen/Vreemdelingen-in-bewaring/Veiligheid-en-beveiliging/
[3]http://www.vluchtelingenwerk.nl/persarchief-2009/hammarberg-vreemdelingendetentie-alleen-als-laatste-middel.php
[4]http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/archief/article/detail/1841971/2011/01/27/Protest-tegen-detentie-als-rsquo-laatste-middel-rsquo.dhtml
[5] http://www.amnesty.nl/nieuwsportaal/nieuws/detentie-vreemdelingen-voldoet-niet-aan-standaarden
[6] De halfuur durende uitzending bekijken? Dat kan via http://tinyurl.com/6mmcgh3
[7] http://www.ist.nl/
[8] http://www.groene.nl/commentaar/2011-01-18/leers-zet-de-hakken-in-het-zand
[9]http://www.justitiaetpax.nl/userfiles/file/Nederland/Rapport%20alternatieven%20detentie%20januari%202012%20definitief.pdf
[10]http://www.justitiaetpax.nl/userfiles/file/Nederland/Rapport%20alternatieven%20detentie%20januari%202012%20definitief.pdf
[11] http://www.immi.gov.au/media/publications/pdf/unsw-report-2.pdf
[12] Brief aan de Tweede kamer, vergaderjaar 2010-2011
[13] http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2871368/2011/08/27/Was-het-de-wapenstok-of-zachte-dwang.dhtml
[14] EHRM 15 juli 2002, Reports 2002-VI (Kalashnikov/Russia)
[15] http://maandblad.arsaequi.nl/showpdf.asp?aa=AA20110339.pdf

Advertenties

Een reactie op “Het vreemdelingenrecht; recht op een nieuwe start

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s